του Άλκη Φάτσιου,
δικηγόρου
1 – Για την Παγκόσμια ημέρα Θεάτρου ( 27 του κάθε Μάρτη), θεώρησα χρήσιμη και επιβαλλόμενη υποχρέωσή μου, να κάνω μια μικρή, αλλά και σύντομη αναδρομή στο θέατρο της Ελληνικής Αρχαιότητας. Αυτό, γιατί παγκοσμίως έχει γίνει αποδεκτό, ότι η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ, της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας ( μήτρα του Αρχαιοελληνικού θεάτρου ), είναι μία από τις πλέον εκπληκτικές ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ και ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΕΣ συλλήψεις και θαύματα, του ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΝΟΥ…
2 – Γεννήματα λοιπόν αυτής της ποιητικής δραματουργίας, που είχανε εφευρεθεί και αναπτυχθεί τότε, ( και υπάρχουν μέχρι και σήμερα ) είναι η ΤΡΑΓΩΔΙΑ, το ΣΑΤΥΡΙΚΟ ΔΡΑΜΑ και η ΚΩΜΩΔΙΑ.
3 – Δεν είναι δε καθόλου τυχαίο, πως σε όλες σχεδόν τις χώρες του πλανήτη, συνεπεία της τεράστιας και διαχρονικής πνευματικής και πολιτιστικής αξίας των (3) τριών αυτών ειδών, αμέτρητα χρόνια τώρα, ανεβαίνουν ανάλογες θεατρικές παραστάσεις. Προσωπικά δε, φυσικά με δικά μου κριτήρια, από τα τρία (3) παραπάνω είδη, θεωρώ την ΤΡΑΓΩΔΙΑ το πλησιέστερο από ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗΣ και ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ πλευράς.
Σε κάθε περίπτωση όμως και τα τρία αυτά είδη, με την απίστευτα πλουραλιστική θεματολογία τους, π.χ. ΔΙΚΑΙΟ, ΠΑΤΡΙΔΑ, ΠΑΙΔΕΙΑ, ΕΞΟΥΣΙΑ, ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΧΡΗΜΑ, ΠΛΟΥΤΟ, ΦΤΩΧΕΙΑ, ΘΡΗΣΚΕΙΑ, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΟΚΡΑΤΕΙΑ, ΤΕΧΝΗ, ΦΙΛΙΑ, ΦΘΟΝΟ, ΠΡΟΔΟΣΙΑ, ΖΗΛΟΦΘΟΝΙΑ, κ.λ.π. σημάδεψαν και σημαδεύουν μέχρι τα τώρα, όλες τις γνωστές ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ και ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΕΣ απόψεις και θεωρίες, σε όλα τα επίπεδα, και σε όλον τον κόσμο…, και οι οποίες φυσικά βασίστηκαν εν πολλοίς, στις σκέψεις και απόψεις που περιλαμβάνονται στα παραπάνω τρία είδη.
4 – Ταξίδι λοιπόν, μέρα που είναι, στο μακρινό παρελθόν, στο θέατρο των προγόνων, στην Ελληνική Αρχαιότητα, με λίγες μικρές στάσεις…
Η έννοια του θεάτρου, ή μάλλον προστάδια του θεάτρου, συναντώνται για πρώτη φορά, σίγουρα στην Αττική, αλλά και στην Μεγαρίδα, στην Κόρινθο, στην Σικυώνα, στις Συρρακούσες. Όμως το θέατρο προσέλαβε την ώριμη μορφή του, στην Αττική, και τούτο επειδή υπήρχε σε αυτό συνάφεια με την Δημοκρατία, με άλλα λόγια είναι θεσμός, είναι βασικός θεσμός, είναι κύτταρο της Δημοκρατίας…
5 – Και τα τρία δε – και ισχύουν αυτά μέχρι σήμερα – θεατρικά είδη, δηλ. τραγωδία, το σατυρικό δράμα και η κωμωδία, είχαν λαϊκή προέλευση και εξελίχθηκαν από αγροτικές εορτές, και κυρίως τα 2 πρώτα είδη κατάγονται από τελετουργικά δρώμενα, περί τον θεό Διόνυσο και τους συνοδούς του, τους Σατύρους, εγένοντο δε και διαγωνισμοί για τον νικητή ποιητή.
6 – Χρονικά, στην εποχή των προσταδίων του θεάτρου, και ειδικότερα το 535 π.Χ. έχουμε την πρώτη μνεία τελέσεως διαγωνισμών στα πλαίσια των εορτών με την ονομασία ΜΕΓΑΛΑ ΔΙΟΝΥΣΙΑ… με την μέριμνα της Πολιτείας. Η μέριμνα αυτή συνεχίστηκε και επί δημοκρατίας, όπου πια, είναι καταλυτικός ο δημόσιος και πολιτικός χαρακτήρας των θεατρικών παραστάσεων, και διαγωνισμών, και μάλιστα η μέριμνα αυτή επεκτάθηκε και στην κωμωδία, αφού καταρχήν υπήρχε μόνο, η τραγωδία και το σατυρικό δράμα, και έτσι οι θεατρικοί διαγωνισμοί περιελάμβαναν πλέον και τα (3) είδη, και ξεκινούν το 486 π.Χ. στα πλαίσια πάντα, των Μεγάλων Διονυσίων…
7 – Είναι δε χαρακτηριστικό, ότι η Αθηναϊκή Δημοκρατία αλλά και οι πολίτες αυτής προσέδιδαν κατά τον χρόνο των θεατρικών παραστάσεων, και πολιτικά χαρακτηριστικά, με το να παρουσιάζουν την πρώτη μέρα πριν την παράσταση, υπό την μορφή του θεσμού, όπως οικονομικό απολογισμό του έτους, τους φόρους που πλήρωναν οι σύμμαχοι, αλλά και παρέλαση των αγοριών που ενηλικιώνονται, και που ήταν παιδιά πεσόντων στρατιωτών για την υπεράσπιση της πατρίδας, έτσι ώστε να τονώνεται το στοιχείο της φιλοπατρίας.
8 – Οι θεατρικές παραστάσεις είναι προφανές, ότι προορίζονταν για τους πολίτες, για όλους τους πολίτες. Μάλιστα η ίδια η Πολιτεία, και ιδιαίτερα επί αρχηγίας του Περικλή στην Αττική, περίπου το 355 π.Χ., ίδρυσε ένα ταμείο, όπου εισάγοντο και περιείχε, αδιάθετα κονδύλια του προϋπολογισμού. Εξαιτίας λοιπόν της αξίας που έδινε η Πολιτεία, στο να μπορούν οι πολίτες να παρακολουθούν τις Θεατρικές Παραστάσεις, από το ταμείο αυτό, χρηματοδοτούσε ένα είδος Δωρεάν εισιτηρίου, τα ΘΕΩΡΙΚΑ λεγόμενα, τα οποία διανέμονταν δωρεάν σε όλους τους φτωχούς. Αυτός είναι και ο λόγος, που η Αθηναϊκή Δημοκρατία, θεωρούσε το μεγάλο κοινό, τον Λαό, αποδέκτη και ΚΟΙΝΩΝΟ. Αυτός είναι ο λόγος, που η Αθηναϊκή Δημοκρατία, το Θέατρο του Αρχαίου Δράματος θεωρούσε, και ΗΤΑΝ, το ‘’ Θέατρο των μαζών ‘’.
Αυτό ήταν ένα αυταπόδεικτο στοιχείο, όχι μόνο της Δημοκρατικής πολιτείας και της κοινωνικής ευαισθησίας αυτής, αλλά και της σημασίας, κοινωνικής και πολιτικής, που απέδιδε αυτή, στην ύπαρξη των Θεατρικών Παραστάσεων.
9 – Είναι δε χαρακτηριστική η αναφορά του Αριστοφάνη, στους περίφημους ΒΑΤΡΑΧΟΥΣ του (στίχοι 1007 έως 1009 ). Εκεί αναφέρεται μια συνομιλία του Αισχύλου και του Ευριπίδη. Ειδικότερα, ο Αισχύλος ζητάει από τον Ευριπίδη να του πει, για ποιον λόγο, πρέπει να θαυμάζεται ένας ποιητής, που παρουσιάζει μια θεατρική δημιουργία. Και ο Ευριπίδης απαντάει : « γιατί με κατάλληλες νουθεσίες και κατάλληλους τρόπους στην γραφή και την παρουσίαση μιας θεατρικής δημιουργίας, κάνουμε καλύτερους τους ανθρώπους , τους πολίτες, και συνεπώς τις Πόλεις ».
10 – Ας μου επιτραπεί τώρα, και μια προσωπική αναφορά, για το πως βιώνω και εννοώ ΣΗΜΕΡΑ, την θέαση μιας θεατρικής παραστάσεως και ιδιαίτερα είτε ερασιτεχνικού, είτε επαγγελματικού θεατρικού σχήματος.
Πάντα πίστευα και πιστεύω, πάντα αισθάνομαι την ώρα εκείνη της θεάσεως, ότι βρίσκομαι μπροστά σε μια ‘’ΙΔΙΟΤΥΠΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗ’’, στην διάρκεια της οποίας, αναμετρώνται δύο (2) πρωταγωνιστές : Από τη μια ο ΘΕΑΤΗΣ, και από την άλλη οι ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ της παραστάσεως, με επιδιωκόμενο στόχο και από τις δύο πλευρές, την πολιτιστική άρα και κοινωνική μέθεξη, μέσω της αμφίδρομης επικοινωνίας και παράλληλα, με δεύτερη στόχευση να συμβάλλουν και οι δύο, έστω και σε κάποιο βαθμό, στη δημιουργία του κοινωνικού ατόμου, του σκεπτόμενου πολίτη, και στο προχώρημα της ίδιας της κοινωνίας… Χαρακτηρίζω δε μια θεατρική παράσταση, σαν μια ΙΔΙΟΤΥΠΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗ, γιατί σε αντίθεση με οποιαδήποτε άλλη αναμέτρηση, εδώ θα υπάρξουν στο τέλος μεταξύ των δύο (2) αντιπάλων αναγκαστικά ή και οι ΔΥΟ νικητές , ή και οι ΔΥΟ ηττημένοι…
Αν στο τέλος της παραστάσεως, ο θεατής αισθάνθηκε μία δημιουργική και ταυτόχρονα συγκινησιακή φόρτιση, τότε αυτός ο (θεατής), έχει κερδίσει, έχει νικήσει. Είναι δε βέβαιον ότι η νίκη του αυτή, οφείλεται στον δημιουργό της παραστάσεως, που με αυτή την έννοια, ΠΡΟΦΑΝΩΣ είναι και αυτός νικητής…
Εντέλει, όταν συντρέξει το παραπάνω συναισθηματικό στοιχείο σε ΘΕΑΤΗ και ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ μιας Θεατρικής Παράστασης, τότε δεν μπορεί παρά να είναι ΕΥΤΥΧΕΣ το ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ…
11 – Περαιτέρω, επειδή έχω μάθει να λέω πάντα τα πράγματα με το όνομά τους, χωρίς να στέκομαι στο ‘’ περιτύλιγμα ‘’ αυτών, αλλά να προσπαθώ να ανακαλύπτω κάθε φορά τον πυρήνα τους…, έχω να καταθέσω και τα παρακάτω : Ακούω συχνά, και κατά κανόνα, από ανθρώπους του χώρου του πολιτισμού, κάποιες υπερβολικές, έως ‘’ βαρύγδουπες ‘’ δηλώσεις, αναφορικά με την δυνατότητα της Τέχνης, άρα και του Θεάτρου.
- Έτσι λοιπόν το θέατρο – και η Τέχνη γενικότερα – ΔΕΝ μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Αυτό είναι μία τεράστια ψευδαίσθηση ή αυταπάτη, αν δεν είναι μεγάλη ανοησία… ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ – η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ως σύνολο – και με την ιδιότητα του ΚΙΝΗΤΗ της Ιστορίας, αυτοί και μόνον αυτοί, μπορούν να αλλάξουν την κοινωνία, και με συγκεκριμένους πρακτικούς τρόπους…
- Το Θέατρο – και γενικότερα η Τέχνη – μπορεί να υποβάλλει στον θεατή, ερωτήματα, για το ένα ή το άλλο θέμα … και βεβαίως αυτό προϋποθέτει ότι σε δεδομένη στιγμή, η κοινωνική πραγματικότητα, είναι σε θέση να παράξει ερωτήματα, και αυτό θα συμβαίνει μόνο, όταν θα συντρέχουν οι ανάλογες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες…
- Το Θέατρο – και γενικότερα η Τέχνη – και υπό την προηγούμενη προϋπόθεση, περιλαμβάνεται και αυτό μέσα σε μία συναρίθμηση και άλλων στοιχείων (και ιδιαίτερα των ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ), όπου θα βρούμε και αυτό, να έχει συμβάλλει, μεταξύ άλλων στοιχείων, στην όποια καλυτέρευση ανθρώπων και κοινωνίας, να έχει βάλει και αυτό ένα μικρό λιθαράκι προς αυτήν την κατεύθυνση…
12 – Σε κάθε περίπτωση όμως, και με βάση όλες τις παραπάνω σκέψεις, γίνεται κατανοητό ότι εντέλει, η οποιαδήποτε θεατρική δημιουργία, οποιουδήποτε ερασιτεχνικού σχήματος, σε οποιαδήποτε πόλη, κωμόπολη ή χωριό της χώρας, είναι πολιτιστικά και κοινωνικά επιβεβλημένη και αναγκαία, και εξ’ ορισμού θα έλεγα επιτυχημένη.
Απλά, εν προκειμένω, ( πέρα από την αναδρομή στο θέατρο στην Αρχαιότητα ), παρέθεσα και κάποιες γενικές και προσωπικές μου σκέψεις και απόψεις, οι οποίες κατά την ταπεινή μου άποψη, μπορεί να φέρουν ίσως, κάποιο καλύτερο αποτέλεσμα.
13 – Κλείνοντας, θεωρώ ότι οι θεατρικοί δημιουργοί , και γενικότερα οι δημιουργοί της Τέχνης, μας ταξιδεύουν, όχι μόνο στον γήινο κόσμο, αλλά και σε έναν άλλο, φαντασιακό χώρο, σε έναν ονειρικό κόσμο, έτσι ώστε να μεταμορφώνονται, πότε σε γητευτές ανθρώπων και πότε σε υφαντές ονείρων … ή και στα δύο…
ΜΑΡΤΙΟΣ 2026 ΑΛΚΗΣ ΦΑΤΣΙΟΣ
ΗΓΟΥΜΕΝΙΤΣΑ ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ
