Γράφει ο Μιχάλης Μπότσαρης
Φίλοι αγρότες και κτηνοτρόφοι,
Υπήρξα πριν από πολλά χρόνια αγρότης: Όργωνα, (με άλογα και βόδια), διβόλιζα, σβάρνιζα, έσπερνα, θέριζα, αλώνιζα, ξεφλούδιζα, ξεσπύριζα, μάζευα άχυρα, έκοβα τσαΐρια, έκανα τα πάντα που απαιτούσε η ενασχόληση.
Υπήρξα και κτηνοτρόφος παράλληλα: φύλαγα πρόβατα, άρμεγα, κούρευα, σκάριζα, ξενύχταγα τα καλοκαίρια, έσφαζα έστηνα μαντριά, κοιμήθηκα χειμώνες σε τσοπανοκάλυβα, πήγαινα το γάλα σε τυροκομείο ξυπόλυτος και ζαλωμένος και έκανα τα πάντα που χρειαζότανε η ενασχόληση.
Το ψωμί, τότε, του αγρότη και του κτηνοτρόφου ήταν πικρό, αιματοβαμμένο και ιδρωποτισμένο. Έτσι ζήσαμε και μεγαλώσαμε.
Ίσως και σήμερα να είναι το ίδιο δύσκολα. Αλλά άλλαξαν τόσα από τότε. Αυτές τις μέρες είσαστε στους δρόμους πάλι… Εδώ και 28 χρόνια το ίδιο…
Ασφαλώς έχετε δικαίωμα σε μια δημοκρατία:
-να διεκδικείτε καλύτερες τιμές, απολαβές, επιδόματα, επιδοτήσεις, ενισχύσεις, αποζημιώσεις, φοροελαφρύνσεις, μειωμένα έξοδα, καυσίμων, ρεύματα, λιπασμάτων, ζωοτροφών, σταβλικών εγκαταστάσεων, μηχανημάτων κτηνοτροφίας και γεωργίας και ό,τι άλλο απαιτεί το έργο σας.
-να πιέζετε για έργα άρδευσης, προστασίας από δυσμενείς καιρικές συνθήκες, εύρεση εργατών, προστασία της παραγωγής σας κ.α.
Έχετε δικαίωμα να αποκλείσετε τη λειτουργία συναφών υπηρεσιών σε κτήρια Περιφέρειας, Υπουργείων, Δήμων και όπου αλλού οι υπηρεσίες σχετικές με το επάγγελμά σας υπολειτουργούν ή δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες σας.
Δεν έχετε όμως κανένα δικαίωμα:
-να κλείνετε δρόμους κεντρικούς-επαρχιακούς, εθνικούς, να κλείνετε αεροδρόμια, λιμάνια, τελωνεία και εισόδους – εξόδους από εδάφους της χώρας.
-να εμποδίζετε τη διακίνηση συμπολιτών σας για οποιαδήποτε λόγο: ταξίδια εργασίας, αναψυχής, τουρισμού, ασθένειας, σπουδών, επαγγελματικής δραστηριότητας, μεταφοράς αγαθών διατροφής, ευπαθών προϊόντων, κάθε υλικού αγαθού για κατανάλωση, για εμπόριο, για επαγγελματική δραστηριότητα και για ό,τι γίνεται καθημερινά στην οργάνωση και λειτουργία μιας πολιτείας.
Έχετε δικαίωμα να κάνετε απεργίες, στάση εργασίας, απεργία πείνας, καμπάνια για αιτήματά σας, να ζητάτε τη συμπαράσταση της κοινωνίας.
Δεν έχετε κανένα δικαίωμα να ασκείτε βία, καταστροφές οδικών έργων, παρεμπόδιση με αποκλεισμό λειτουργίας επιχειρήσεων επισιτισμού, διανυκτέρευσης και αναψυχής.
Δεν έχετε δικαίωμα να εμποδίζετε τις πτήσεις μεταφοράς ατόμων και αγαθών, το ίδιο και της ναυσιπλοΐας, της οδικής λειτουργίας και να ταλαιπωρείτε πολίτες και ξένους συνανθρώπους, που είναι μαζί σας στον αγώνα που κάνετε. Έτσι χάνετε το δίκιο που ενδεχομένως έχετε, τιμωρείτε ανθρώπους που δεν σας φταίνε σε τίποτε και που δεν μπορούν, έστω και αν θα ήθελαν, να σας βοηθήσουν να βρείτε δικαίωση στα αιτήματά σας.
Ωστόσο: δεν είστε ούτε δίκαιοι ούτε ειλικρινείς. Για τη σημερινή κατάσταση έχετε όλοι μεγάλη ευθύνη,
Καταρχάς, δεν κάνετε ειλικρινείς δηλώσεις παραγωγής γεωργικών προϊόντων, μισθωμένων χορτολιβαδικών εκτάσεων, αριθμού εκτρεφομένων ζώων, εισοδήματος γεωργοκτηνοτροφικών αγαθών, δαπανών κ.α.
Οι καθυστερήσεις στις πληρωμές σας οφείλονται βασικά και κυρίως στις υπερβάσεις που έδειξαν οι έλεγχοι από την Ε.Ε. και τις υπηρεσίες της χώρας. Δίκιο έχετε μόνο για τις καθυστερήσεις αποζημιώσεων για καταστροφές, όπως πλημμύρες, χαλάζια, καύσωνες, πυρκαγιές, ευλογιά, ανομβρία και άλλα φυσικά και κλιματολογικά αίτια. Εδώ μαζί σας και με το παραπάνω.
Το θέμα του ΟΠΕΚΕΠΕ το καλλιεργήσατε όλοι σας. Όλοι ξέρετε τι κάνατε, πώς δηλώνατε στοιχεία ανύπαρκτα, πώς εισπράττατε παραπάνω και υπερβολικά χωρίς να τα δικαιούστε και πως, έτσι, τιμωρείτε και κάποιους έντιμους, που ασφαλώς θα υπάρχουν, με τις καθυστερήσεις πληρωμών εξαιτίας των ελέγχων που πρέπει να γίνουν.
Οι έκνομοι του ΟΠΕΚΕΠΕ ανήκουν σε όλα τα κόμματα και ασφαλώς οι περισσότεροι δεν πρόσκεινται στη σημερινή κυβερνητική παράταξη, αναλογικά με τη δύναμή της. Τις επιδοτήσεις θα τις πάρετε, αλλά τις κινητοποιήσεις θα τις τερματίσετε όταν σας δώσουν το σήμα τα πολιτικά αφεντικά σας και όχι οι δήθεν συνελεύσεις σας ή όταν μόνοι σας με τις πράξεις σας θα έχετε εκτεθεί και θα έχετε απολέσει το δίκιο σας. Κατά τα άλλα το μοναστήρι να ’ναι καλά… Η αγορά θα πάει στην Τουρκία, την Αίγυπτο, το Ισραήλ, ακόμη και σε Ιταλία, Ολλανδία, Αργεντινή κ.α. προς δόξαν του ρωμαλέου αγροτοκτηνοτροφικού αγώνα.
Τα αιτήματά σας είναι και κοινά και πανσπερμία, ό,τι θέλει καθένας σας. Ανάμεσά σας στον αγώνα βρίσκονται και μεγαλοκαρχαρίες της απάτης και της αρπαχτής. Εσείς τους ξέρετε όλους. Αλλά τους καλύπτετε, για να μη γίνει κανένας έλεγχος. Κατά βάθος ένα αίτημα κοινό έχετε: να μη γίνει κανένας έλεγχος σε κανέναν, γιατί όλοι λίγο πολύ, βάλατε το δαχτυλάκι στο μέλι…
Εξάλλου το ομολογείτε μόνοι σας, αφού αντιδράτε στην υπαγωγή του ΟΠΕΚΕΠΕ στην ΑΑΔΕ. Τι φοβάστε; Έχετε να κρύψετε κάτι;
Αν όχι, δηλ. αν, όντως θέλετε και έλεγχο, τότε δέχεστε να δοθούν στη δημοσιότητα σε κάθε περιοχή τα ονόματα όλων που θα βρεθούν ένοχοι ως ψευτοδηλωσίες στοιχείων; Μάλλον, όχι, γιατί θα πείτε προσωπικά δεδομένα! Δικαίως στην έρευνα της Βουλής αναφέρονται ονομαστικά πρόσωπα (παραγόντων, βουλευτών, υπουργών κ.α.) που εμπλέκονται στην υπόθεση. Γιατί να μην αναφερθούν και αγροτοκτηνοτρόφοι ονομαστικά; Για τους πρώτους δεν ισχύουν τα προσωπικά δεδομένα και ισχύουν για τους δεύτερος;
Για να μην αναφερθούμε και στις απαρχαιομένες μεθόδους αγροτικής παραγωγής, καλλιέργειας και εκτροφής ζώων κ.α. Δε ζητάτε εκπαίδευση, τεχνογνωσία, σύγχρονη μεθοδολογία, προγράμματα βελτίωσης, υποδομές κ.α. Καμιά επένδυση σε καινοτομίες. Έτσι, δεν θα πάτε μακριά…
Από τα παραπάνω καταλαβαίνετε ότι δεν έχετε την κοινή γνώμη με το μέρος σας. Έχετε μόνο κομματική στήριξη από όσους προσβλέπουν στην εκλογική σας στήριξη και μόνο, από τους κομματικούς στρατιώτες των πειθήνιων εντολών που δέχεστε, από πολιτικούς που δεν μπορούν να σας βοηθήσουν σήμερα και που αύριο θα είναι απέναντί σας, αν με την ψήφο σας κυβερνήσουν τη χώρα, όπως κάνουν τώρα ο Καραμανλής, ο Σαμαράς, ο Βενιζέλος που σκούζουν πονεμένοι για το δίκιο σας.
Τα περί αγροτικής εξαθλίωσης αφορούν μόνο ένα μέρος των αγροτοκτηνοτρόφων, αυτούς που περιμένουν αποζημιώσεις καταστροφών. Όλοι οι άλλοι πήρατε με τα αγροτικά σας μηχανήματα τους δρόμους, τιμωρείτε με την αλαζονεία σας το υπόλοιπο κοινό, διαπράττετε αδικήματα στέρησης αστικών δικαιωμάτων. Θα μπορούσατε να πάρετε όλοι τα 4Χ4 άνω των 3.000 κυβικών που οι πλείστοι έχετε, και καλώς τα έχετε. Όσοι είστε έντιμοι να βγείτε με αυτά στους δρόμους, όπως κάνετε στα θερινά πανηγύρια, που οι ουρές των παρκαρισμένων πολυτελών οχημάτων σχηματίζουν χιλιόμετρα, όπως κάνετε στις περιοχές χειμερινών και θερινών εξορμήσεων, που έχουν πληρότητα 100% από φτωχούς επισκέπτες, τόσο φτωχούς που η όψη καθενός υπέρβαρου δείχνει τη βιοτική του καχεξία. Αλλά στα μπλόκα εκδηλώνετε μερικοί με τις δηλώσεις σας και τη μορφωτική, κοινωνική και πολιτική κουλτούρα, πέρα από τα καδρόνια και τη βία με τα μηχανοκίνητα.
Έχετε, όμως, το κυριότερο μέσο αναζήτησης του δίκιου σας στα χέρια σας. Είναι η ψήφος σας. Ψηφίστε ό,τι σας εκφράζει, ό,τι θα σας αποδώσει το δίκιο σας. Ζητάτε αποζημιώσεις και επιδοτήσεις από την Ε.Ε., την οποία πολλοί, αν όχι οι πλείστοι, απορρίπτετε και πολεμάτε, όπως κάνουν και τα πολιτικά αφεντικά σας. Ψηφίστε εναντίον της Ε.Ε., εναντίον της πολιτικής της που στοχευμένα, όπως λέτε, σας φτωχοποιεί, σας καταδυναστεύει, σας πολεμάει. Αυτό να κάνετε! Γιατί ταλαιπωρείτε τον κοσμάκη; Αλλά αυτό, δηλ. να αρνηθείτε τις επιδοτήσεις από την Ε.Ε. δε θα το κάνετε ποτέ. Κορόιδα, τόσο πολύ, δεν είστε. Ακόμη, αν γίνετε πλειοψηφία στη χώρα, μπορείτε, με μπροστάρηδες τα αφεντικά σας, αριστερά και δεξιά, να ζητήσετε έξοδο της χώρας από την καταραμένη Ε.Ε..
Μόνο, δηλαδή, οι Αγγλοι είναι έξυπνοι! Εμείς, όμως, έχουμε ένα μεγαλύτερο πλεονέκτημα από αυτούς. Τόσα γκόρτζα χωρίς καλλιέργεια παράγει η χώρα μας, όχι μόνο για διατροφή, αλλά και για εξαγωγή.
Άρα, φίλοι αγροτοκτηνοτρόφοι, καιρός, πια, να μάθετε τι έχετε δικαίωμα και τι δεν έχετε, να ζητάτε έντιμα ό,τι δικαιούστε, να δεχτείτε τους ελέγχους, να αποβάλλετε από το χώρο σας τη σαπίλα και την απάτη και να ζητάτε ό,τι σας ανήκει όχι, ως ρουσφέτι, αλλά ως οφειλή δίκαιη και αδιαπραγμάτευτη.
Απάντηση στο άρθρο “Οι αγρότες μας δουλεύουν…”
Γράφει ο Βασίλης Μουσελίμης, Γεωπόνος, Γενικός Διευθυντής Falcon Agro Hellas
Η ελληνική γεωργία δεν χρειάζεται ούτε εξιδανίκευση ούτε δαιμονοποίηση. Χρειάζεται ειλικρίνεια, γνώση και σεβασμό στην πραγματικότητα μέσα στην οποία λειτουργεί. Το άρθρο “Οι αγρότες μας δουλεύουν…” του κ. Μπότσαρη ξεκινά από μια προσωπική, βιωματική μνήμη, αλλά καταλήγει σε βαριές, γενικευτικές κρίσεις για έναν ολόκληρο κλάδο, που σήμερα δουλεύει σε συνθήκες εντελώς διαφορετικές από εκείνες που περιγράφει.
– Άλλη εποχή, άλλη πραγματικότητα
Η εικόνα του αγρότη που οργώνει με άλογα και κοιμάται σε τσοπανόκαλυβα ανήκει σε μια άλλη, σκληρή αλλά πολύ διαφορετική εποχή. Ο σημερινός παραγωγός δεν παλεύει μόνο με τον καιρό και το χώμα, αλλά με κόστος ενέργειας, καυσίμων, εφοδίων, ασφάλισης, με διεθνή ανταγωνισμό και ένα περίπλοκο πλέγμα κανονισμών και γραφειοκρατίας. Το να απαιτεί κανείς από τον σημερινό αγρότη να ζει και να συμπεριφέρεται σαν τον αγρότη του 1950, ενώ του φορτώνει υποχρεώσεις του 2025, δεν είναι ρεαλισμός αλλά νοσταλγική αφήγηση εκτός πραγματικότητας.
– Ο αγώνας που «δεν πρέπει να ενοχλεί»
Στο άρθρο υποστηρίζεται ότι οι αγρότες δεν έχουν δικαίωμα να κλείνουν δρόμους ή να διαταράσσουν την καθημερινότητα, επειδή «ταλαιπωρούν τους συμπολίτες τους». Αν γίνει δεκτό αυτό το σκεπτικό, τότε καμία επαγγελματική και κοινωνική ομάδα δεν θα είχε ποτέ δυνατότητα ουσιαστικής διεκδίκησης. Η διαμαρτυρία που δεν ενοχλεί κανέναν, δεν επηρεάζει τίποτα. Η δημοκρατία προβλέπει νόμιμα μέσα πίεσης ακριβώς επειδή, όταν οι ανισορροπίες και οι αδικίες συσσωρεύονται, η κοινωνία δεν διορθώνεται με ευγενικές εκκλήσεις αλλά με οργανωμένο, ορατό αγώνα.
– ΟΠΕΚΕΠΕ, ευθύνες και ΑΑΔΕ
Στο κείμενο ολόκληρη η ευθύνη για τις στρεβλώσεις στις επιδοτήσεις φορτώνεται στους αγρότες, σαν να σχεδίαζαν εκείνοι τους κανόνες, τα πληροφοριακά συστήματα και τους ελέγχους. Οι παθογένειες του ΟΠΕΚΕΠΕ όμως είναι διαχρονικές, θεσμικές και πολιτικές: το ίδιο το κράτος επέτρεψε να χτιστούν μηχανισμοί καταχρήσεων, με ευθύνες σε όλα τα επίπεδα, ενώ οι πραγματικά έντιμοι παραγωγοί είναι αυτοί που σήμερα κινδυνεύουν να πληρώσουν τα πρόστιμα και τις καθυστερήσεις. Η συζήτηση για τη μεταφορά του ΟΠΕΚΕΠΕ στην ΑΑΔΕ συχνά απλοποιείται στο σχήμα «όποιος αντιδρά, κάτι κρύβει». Οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι, όμως, που διαφωνούν με τη μεταφορά, δεν ζητούν ασυλία από τον έλεγχο· ζητούν να μη μετατραπεί η μετάβαση σε μηχανισμό τιμωρίας των αδυνάτων, πριν το ίδιο το κράτος βάλει τάξη στα δικά του μητρώα και στις δικές του αντιφάσεις.
– Πώς μπορεί να δημιουργηθεί άδικη στρέβλωση
Φανταστείτε έναν μικρό ελαιοπαραγωγό στη Θεσπρωτία, με 40 στρέμματα ελιάς δηλωμένα σωστά στην πράξη. Καλλιεργεί κανονικά, κόβει τιμολόγια, παραδίδει προϊόν, πληρώνει εισφορές. Κάποια αγροτεμάχια του, όμως, έχουν παλιές ασυμφωνίες μεταξύ τίτλων, Ε9 και Κτηματολογίου, λόγω κληρονομικών και παλιών δηλώσεων που ποτέ δεν ταυτίστηκαν απόλυτα. Αν ενεργοποιηθεί ένας “τυφλός” αυστηρός έλεγχος μόνο μέσα από έναν φορολογικό μηχανισμό, χωρίς να έχουν διορθωθεί πρώτα αυτές οι δομικές ασυμφωνίες, το σύστημα μπορεί να τον εμφανίσει ως “ύποπτο”, να παγώσει τις ενισχύσεις του και να τον στείλει σε μια μαραθώνια διαδικασία διόρθωσης με δικηγόρους, συμβολαιογράφους και έξοδα που δεν μπορεί να σηκώσει. Έτσι, ο έντιμος παραγωγός χωρίς πρόθεση απάτης καταλήγει «παράπλευρη απώλεια» ενός πρόχειρα στημένου ελεγκτικού σχήματος.
– «Δεν θέλετε εκπαίδευση και καινοτομία»;
Στο άρθρο υποστηρίζεται ότι οι αγρότες «δεν ζητούν εκπαίδευση, τεχνογνωσία, σύγχρονη μεθοδολογία» και ότι δεν επενδύουν σε καινοτομία. Η πραγματική εικόνα στο πεδίο είναι εντελώς διαφορετική. Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί ένα ολόκληρο οικοσύστημα ιδιωτικών και εξειδικευμένων προγραμμάτων κατάρτισης, που δεν έχουν καμία σχέση με τα τυπικά, ενίοτε επιδοτούμενα κρατικά σεμινάρια τα οποία απλώς αναπαράγουν τις παθογένειες του διοικητικού μηχανισμού. Πρόκειται για εκπαιδεύσεις που συχνά κοστίζουν ακριβά, ακριβώς επειδή δίνουν ουσιαστικά εργαλεία: εξαγωγικό marketing, οργάνωση branding, στρατηγική τοποθέτηση προϊόντων σε ξένες αγορές, κατανόηση των απαιτήσεων λιανεμπορίου και HORECA, διαχείριση πιστοποιήσεων και προδιαγραφών, διαπραγμάτευση με διεθνείς αγοραστές και χτίσιμο βιώσιμου επιχειρηματικού μοντέλου. Κι έχουν αναπτυχθεί ακριβώς επειδή οι ίδιοι οι αγρότες τα αναζήτησαν.
Μιλώντας εξ ιδίας πείρας, ως άνθρωπος που συμμετέχει και ως εκπαιδευτής και ως συνεργάτης παραγωγών σε τέτοιες διαδικασίες, η εικόνα είναι πολύ καθαρή: παραγωγοί και αγροδιατροφικές επιχειρήσεις πληρώνουν από την τσέπη τους για να μάθουν πώς θα σταθούν στο ράφι μιας απαιτητικής διεθνούς αγοράς, πώς θα τιμολογήσουν σωστά, πώς θα χτίσουν σειρά προϊόντων με συνέπεια και όχι ευκαιριακά. Αυτά τα εντατικά προγράμματα εξαγωγών, τα σεμινάρια αγροτικής επιχειρηματικότητας και marketing αγροτικών προϊόντων έχουν ήδη βοηθήσει ελληνικά σχήματα να ανοίξουν δρόμους σε όλο τον κόσμο αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις και οικονομικά οφέλη. Δεν απευθύνονται στον “αγρότη της επιδότησης”, αλλά σε εκείνον που βλέπει την εκμετάλλευσή του ως διεθνώς ανταγωνιστική επιχείρηση. Το να υποστηρίζει κανείς ότι “οι αγρότες δεν ζητούν εκπαίδευση”, τη στιγμή που πολλοί πληρώνουν σοβαρά ποσά για να αποκτήσουν πρακτικά εργαλεία και πρόσβαση σε διεθνείς αγορές, δείχνει απλώς άγνοια της σύγχρονης πραγματικότητας.
– Τα «4×4» και η πραγματική εικόνα
Η ειρωνεία για τα αγροτικά 4×4 και τις «ουρές στα πανηγύρια» πατάει σε ένα υπαρκτό φαινόμενο: ναι, ένα μέρος του κλάδου έχει μάθει να επιδεικνύει το όχημά του σαν σύμβολο κύρους. Αυτό, όμως, δεν αλλάζει το γεγονός ότι για τον σοβαρό παραγωγό το 4×4 είναι πρώτα απ’ όλα εργαλείο δουλειάς, απαραίτητο για να ανέβει στο χωράφι, να μεταφέρει μηχανήματα, ψεκαστικά, ζωοτροφές. Το να κρίνεται ολόκληρος ο κλάδος μόνο από την εικόνα της επίδειξης, και όχι από τη λειτουργική ανάγκη και την καθημερινή χρήση, είναι εύκολο αλλά επιφανειακό. Μοιάζει περισσότερο με ταξική χλεύη παρά με σοβαρή κοινωνική κριτική.
– Η ψήφος ως μαγική λύση;
Παρουσιάζεται, τέλος, η ψήφος ως σχεδόν μοναδικό και επαρκές εργαλείο διεκδίκησης. Αν αρκούσε η ψήφος, δεν θα υπήρχαν εδώ και δεκαετίες οι ίδιες στρεβλώσεις, οι ίδιες καθυστερήσεις, τα ίδια δομικά προβλήματα. Η ψήφος είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί. Απαιτείται σοβαρή διαβούλευση με τους πραγματικούς εκπροσώπους του κλάδου, σταθερό φορολογικό και ασφαλιστικό πλαίσιο, δίκαιος και τεχνικά επαρκής μηχανισμός επιδοτήσεων και ελέγχων, και υποστήριξη της μετάβασης σε πιο ανταγωνιστικά, εξωστρεφή, ποιοτικά μοντέλα παραγωγής. Και κάτι άκρως σημαντικό: διαρκή έλεγχο και ουσιαστική κριτική στον αποδέκτη της ψήφου.
– Ποιο είναι το πραγματικό ζητούμενο
Η ουσία δεν είναι να “αγιοποιηθούν” οι αγρότες, ούτε να “δαιμονοποιηθούν”. Υπάρχουν λάθη, παραλείψεις, κακές νοοτροπίες – όπως σε κάθε κλάδο. Υπάρχουν όμως και χιλιάδες επαγγελματίες που δουλεύουν από τα χαράματα μέχρι το βράδυ, επενδύουν σε γη, μηχανήματα και τεχνολογία, κρατούν ζωντανή την ύπαιθρο, τροφοδοτούν την αγορά και στηρίζουν εξαγωγές. Κάποιοι από εμάς, που παρομοίως υπήρξαμε επαγγελματίες αγρότες, επιλέξαμε τον δύσκολο δρόμο: επένδυση στη γνώση, διαφάνεια, συνεργασία με παραγωγούς που θέλουν να πάνε μπροστά και να σταθούν ισότιμα στην ευρωπαϊκή και διεθνή αγορά. Και δεν είμαστε η εξαίρεση. Κινδυνεύουμε να γίνουμε αν γενικευτούν παρόμοιες απλουστεύσεις με τα γραφόμενα του κ. Μπότσαρη.
Αν κάτι χρειάζεται η ελληνική γεωργία σήμερα, δεν είναι ηθικολογικά κηρύγματα από απόσταση, αλλά σοβαρή, τεκμηριωμένη πολιτική και ουσιαστική στήριξη των ανθρώπων που, παρά τις αντιξοότητες, εξακολουθούν να επενδύουν στη γη. Σε αυτούς αξίζει να απευθυνόμαστε με σεβασμό – και μαζί τους να χτίζουμε το επόμενο κεφάλαιο, όχι να τους φορτώνουμε όλα τα λάθη του παρελθόντος.